Polski
English
Spróbuj odpowiedzieć na kolejne pytania dotyczące czynników ryzyka osteoporozy, czy:
- Moja mama miała osteoporozę?
- Jestem szczupła, mam wątłą budowę ciała?
- Nie miesiączkuję od kilku lat?
- Jestem kobietą po 50-tce?
- Nie piję mleka i nie lubię serów?
- Nie rodziłam?
- Palę papierosy?
- Zażywam kortykosteroidy?
- Nie uprawiam żadnych ćwiczeń?
Rys. 3. Spożywanie pokarmów bogatych w wapń jest niezwykle ważne w profilaktyce osteoporozy
Im więcej pozytywnych odpowiedzi tym bardziej jesteś narażona na osteoporozę. Jeżeli dotyczy ciebie większość punktów to osteoporoza jest prawie pewna. Powinnaś wykonać badanie densytometryczne i zgłosić się do lekarza.
Możesz natomiast praktycznie wykluczyć osteoporozę, jeżeli:
Możesz natomiast praktycznie wykluczyć osteoporozę, jeżeli:
- jesteś mężczyzną przed 50 t-ką,
- nie palisz i nie pijesz,
- jesteś wysportowany,
- lubisz mleko i sery żółte.
Rys. 4. Ruch zwiększa twoje szanse
Czy ja mam objawy osteoporozy?
Niestety osteoporoza długo nie boli. Jeżeli masz natomiast dolegliwości bólowe to niekoniecznie wynikają one z osteoporozy. Uświadom sobie, co cię właściwie boli. Bóle krzyża najczęściej będą skutkiem zmian zwyrodnieniowych w dyskach lub stawach kręgowych. Jeżeli masz bóle stawów jak stawu biodrowego, kolanowego, czy barkowego to wynikają one prawie zawsze z innych przyczyn niż osteoporoza.Czy ja mam objawy osteoporozy?
Natomiast bóle w odcinku piersiowym kręgosłupa będą bardziej wskazywały na osteoporozę. Prawie pewnym objawem osteoporozy są złamania. Przypomnij sobie, czy miałaś złamaną rękę w nadgarstku (złamanie kości promieniowej) lub inne złamanie po banalnym upadku. Możesz nie wiedzieć, że masz już złamaniu kręgosłupa bowiem 1/2 z nich nie powoduje bólu. Pośrednio wskazuje na nie znaczne zmniejszenie się wzrostu (kilka centymetrów).
Co mogę sama (sam) zbadać?
Najpewniejszym badaniem, które możesz a nawet powinnaś sama wykonać jest pomiar wzrostu. Zmierz swój wzrost w następujący sposób (ryc.9). Wykonaj to najlepiej rano ok. godzinę po wstaniu, ponieważ wzrost człowieka obniża się nieznacznie w ciągu dnia. Najdokładniej zrobi do pielęgniarka w przychodni lekarskiej, ale możesz to zrobić sam(a) w domu. Potrzebujesz kogoś do pomocy oraz ekierkę lub twardą książkę, pisak i centymetr krawiecki. Stań boso, tak by plecami przylegać do futryny drzwi. Dosuń ekierkę lub książkę do futryny i zaznacz, na jakiej wysokości opiera się o twoją głowę, kiedy patrzysz prosto przed siebie i zmierz tę odległość do podłogi. Z wiekiem następuje wolne obniżanie wzrostu ok. 0,5 cm rocznie. W osteoporozie może to być nawet kilkanaście centymetrów. Jeśli zatem stwierdzisz, że Twój wzrost obniżył się o kilka centymetrów, jest bardzo prawdopodobne, że masz osteoporozę. Jeżeli nie wiesz, ile miałaś wzrostu przed kilku laty, to sprawdź czy twój płaszcz kupiony gdy byłaś znacznie młodsza nie jest przypadkiem na tobie dłuższy i sięga niżej na nogach niż poprzednio.
Oglądnij swoją sylwetkę w lustrze. Dla osteoporozy typowe jest pojawienie się "garbu" oraz uwypuklenie brzucha. Czy twoje otoczenie nie zauważyło, że jesteś zgarbiona(y), pochylona(y) do ziemi?
Badanie lekarskie
Przygotuj sobie odpowiedzi na pytania lekarskie, które zapewne padną. Od ilu lat nie masz miesiączki, czy rodziłaś i ile razy? Ile ważysz, jaki masz wzrost obecnie, czy wzrost u ciebie się obniżył i o ile? Czy miałaś złamania, czy występują u ciebie czynniki ryzyka wymieniowe w poprzednich rozdziałach? Nie zapomnij zabrać z sobą radiogramów, badania densytometrycznego, wyników analiz krwi i moczu, kart informacyjnych z ewentualnego leczenia.
Lekarz po zbadaniu ciebie i potwierdzeniu podejrzenia osteoporozy zapewne zleci dodatkowe badania jak:
Badanie densytometryczne
Badanie densytometryczne - oznaczenie gęstości mineralnej, pozwala bardzo precyzyjnie, bo aż z dokładnością do 1 % zmierzyć masę kości. Metody densytometryczne opierają się na wynikającej z praw fizyki zależności, że kość tym więcej pochłania promieniowania rentgenowskiego im więcej zawiera minerałów. Zasada pomiaru polega na tym, że z jednej strony przedramienia lub całego ciała umieszczamy mikro-lampę rentgenowską wysyłającą promieniowanie, podczas gdy po drugiej stronie znajduje się specjalny czujnik, który mierzy jak dużą dawkę wysłanego promieniowania pochłonęły kości. Na tej podstawie komputer oblicza zawartość minerałów w badanej kości. Istnieją aparaty do pomiarów obwodowych zwane popularnie jako "małe" oraz do pomiaru całego ciała tzw. "duże" pozwalające na pomiar w dowolnym miejscu ciała. Współcześnie za "złoty standard" przyjmuje się pomiar metodą DXA w kręgosłupie i szyjce kości udowej. Pomiary w obrębie przedramienia są zgodne z badaniami szyjki kości udowej i kręgosłupa 80-90 %.
Aparat na wydruku podaje bezwzględne wartości gęstości mineralnej kości w g/cm2 (BMD- Bone Mineral Density). By umożliwić lekarzowi interpretację wyniku wartości te są porównane do grupy kontrolnej w formie procentu oraz wskaźników "T" i "Z-score". Odpowiedni program komputerowy porównuje wyniki badanego chorego do grupy kontrolnej w tym samym wieku co badany (wskaźnik Z-score) oraz do grupy kontrolnej w wieku 30-40lat (T-score). To ostatnie porównanie jest szczególnie cenne bowiem mówi nam ile badany stracił kości w stosunku do masy szczytowej kości jaka miał w wieku 30-40lat.
Światowa Organizacja Zdrowia opracowała zasady rozpoznawania osteoporozy na podstawie wskaźników "T" i "Z-score". Na tej podstawie rozpoznajemy następujące kategorie diagnostyczne:
Rozpoznanie wartość wskaźnika
Norma: do -1
Osteopenia: -1 do -2,5
Osteoporoza poniżej -2,5
Ciężka osteoporoza poniżej - 2,5 oraz złamania
Termin "osteopenia" oznacza obniżenie masy kostnej stanowiącej zagrożenie osteoporozą. Osteoporoza stwierdzona w badaniu densytometrycznym wymaga natomiast uzupełnienia badaniami biochemicznymi i rentgenowskimi.
Przykład badania densytometrycznego przedramienia z zastosowaniem aparatu "obwodowego - małego" ilustruje rys. 10 a uzyskany wydruk wraz z wynikami rys. 10a.
Badanie densytometryczne szyjki kości udowej aparatem "całego ciała" przedstawia rys.11.
Analizy krwi i moczu
Analizy krwi i moczu pozwalają na wykluczenie innych chorób, które mogą być przyczyną osteoporozy oraz określić metabolizm naszych kości. W krwi oznaczamy najczęściej: OB, poziom hemoglobiny, liczbę czerwonych i białych ciałek oraz różnych komórek. Ponadto oznaczamy składniki biochemiczne jak: poziom wapnia, fosforu, fosfatazy kwaśniej i alkalicznej oraz poziom kreatyniny. W moczu obok badań podstawowych, oznaczamy poziom wapnia, fosforu i kretyni. Ostatnie lata przyniosły możliwość oznaczania tzw. markerów kostnych. Są to produkty biochemiczne powstające w krwi i moczu podczas tworzenia lub niszczenia kości. Ich oznaczenie pozwala bardzo precyzyjnie określić czy metabolizm kości jest w równowadze, czy też przeważa niszczenie kości. Są one bardziej czułym wskaźnikiem osteoporozy niż badanie densytometryczne. Na ich podstawie możemy dokładnie określić czy stosowane przez nas leczenie jest skuteczne, czy też nie. Niestety oznaczenia te są dość drogie.
Badanie radiologiczne
Historia badania radiologicznego liczy sobie ponad 100 lat od odkrycia tego zjawiska przez Rentgena w 1895 roku. Promienie rentgenowskie przenikają przez nasze ciało a ich osłabienie jest tym większe im większą masę minerałów napotyka na swojej drodze. Efekt ten uwidacznia klisza fotograficzna umieszczona pod ciałem badanego w światłoszczelnej kasecie. Im większe osłabienie promieniowania tym słabsza reakcja fotograficzna czyli mniejsze zaczernienie filmu. Stąd kości będą na kliszy białe a tkanki miękkie jak mięśnie czarne. Te ostanie pochłaniają promieniowanie w minimalnym stopniu.
Na radiogramie kości możemy dokładnie określić kształty kości i jej wewnętrzną strukturę. Szczególnie ważne są radiogramy odcinka piersiowego i lędźwiowego kręgosłupa, bowiem w tych miejscach najczęściej występują złamania. Na podstawie radiogramu można z całą pewnością powiedzieć, czy nastąpiło złamanie kręgosłupa. Nierzadko stwierdzenie złamania jest zaskoczeniem dla badanej osoby, która dotąd nic o nim nie wiedziała. Dodatkowo wykonujemy radiogramy szyjki kości udowej i kości promieniowej, by stwierdzić, czy występują w nich zaburzenia struktury.
Badanie radiologiczne jest zatem niezbędne w rozpoznawaniu osteoporozy. Stwierdzenie złamania dowodzi ciężkości osteoporozy natomiast wykazanie braku złamania, np. po leczeniu lub w trakcie leczenia dowodzi jego skuteczności. Celem leczenia osteoporozy jest uniknięcie złamania a nie zwiększenie gęstości mineralnej kości, jakkolwiek zwiększenie gęstości mineralnej kości zmniejsza ryzyko złamań.
Badanie radiologiczne jeśli nie wykryło złamania nie upoważnia do rozpoznania osteoporozy. Radiogram uwidacznia dopiero 40 procentowy (40 %) ubytek minerałów. Natomiast nawet w obecności braku złamania dostarcza lekarzowi cennych informacji do odróżnienia innych schorzeń powodujących zmniejszenie gęstości mineralnej kości.
Niestety osteoporoza długo nie boli. Jeżeli masz natomiast dolegliwości bólowe to niekoniecznie wynikają one z osteoporozy. Uświadom sobie, co cię właściwie boli. Bóle krzyża najczęściej będą skutkiem zmian zwyrodnieniowych w dyskach lub stawach kręgowych. Jeżeli masz bóle stawów jak stawu biodrowego, kolanowego, czy barkowego to wynikają one prawie zawsze z innych przyczyn niż osteoporoza.Czy ja mam objawy osteoporozy?
Natomiast bóle w odcinku piersiowym kręgosłupa będą bardziej wskazywały na osteoporozę. Prawie pewnym objawem osteoporozy są złamania. Przypomnij sobie, czy miałaś złamaną rękę w nadgarstku (złamanie kości promieniowej) lub inne złamanie po banalnym upadku. Możesz nie wiedzieć, że masz już złamaniu kręgosłupa bowiem 1/2 z nich nie powoduje bólu. Pośrednio wskazuje na nie znaczne zmniejszenie się wzrostu (kilka centymetrów).
Co mogę sama (sam) zbadać?
Najpewniejszym badaniem, które możesz a nawet powinnaś sama wykonać jest pomiar wzrostu. Zmierz swój wzrost w następujący sposób (ryc.9). Wykonaj to najlepiej rano ok. godzinę po wstaniu, ponieważ wzrost człowieka obniża się nieznacznie w ciągu dnia. Najdokładniej zrobi do pielęgniarka w przychodni lekarskiej, ale możesz to zrobić sam(a) w domu. Potrzebujesz kogoś do pomocy oraz ekierkę lub twardą książkę, pisak i centymetr krawiecki. Stań boso, tak by plecami przylegać do futryny drzwi. Dosuń ekierkę lub książkę do futryny i zaznacz, na jakiej wysokości opiera się o twoją głowę, kiedy patrzysz prosto przed siebie i zmierz tę odległość do podłogi. Z wiekiem następuje wolne obniżanie wzrostu ok. 0,5 cm rocznie. W osteoporozie może to być nawet kilkanaście centymetrów. Jeśli zatem stwierdzisz, że Twój wzrost obniżył się o kilka centymetrów, jest bardzo prawdopodobne, że masz osteoporozę. Jeżeli nie wiesz, ile miałaś wzrostu przed kilku laty, to sprawdź czy twój płaszcz kupiony gdy byłaś znacznie młodsza nie jest przypadkiem na tobie dłuższy i sięga niżej na nogach niż poprzednio.
Oglądnij swoją sylwetkę w lustrze. Dla osteoporozy typowe jest pojawienie się "garbu" oraz uwypuklenie brzucha. Czy twoje otoczenie nie zauważyło, że jesteś zgarbiona(y), pochylona(y) do ziemi?
Badanie lekarskie
Przygotuj sobie odpowiedzi na pytania lekarskie, które zapewne padną. Od ilu lat nie masz miesiączki, czy rodziłaś i ile razy? Ile ważysz, jaki masz wzrost obecnie, czy wzrost u ciebie się obniżył i o ile? Czy miałaś złamania, czy występują u ciebie czynniki ryzyka wymieniowe w poprzednich rozdziałach? Nie zapomnij zabrać z sobą radiogramów, badania densytometrycznego, wyników analiz krwi i moczu, kart informacyjnych z ewentualnego leczenia.
Lekarz po zbadaniu ciebie i potwierdzeniu podejrzenia osteoporozy zapewne zleci dodatkowe badania jak:
- badanie densytometryczne - oznaczanie gęstości mineralnej kości
- badania krwi i moczu
- badanie radiologiczne.
Badanie densytometryczne
Badanie densytometryczne - oznaczenie gęstości mineralnej, pozwala bardzo precyzyjnie, bo aż z dokładnością do 1 % zmierzyć masę kości. Metody densytometryczne opierają się na wynikającej z praw fizyki zależności, że kość tym więcej pochłania promieniowania rentgenowskiego im więcej zawiera minerałów. Zasada pomiaru polega na tym, że z jednej strony przedramienia lub całego ciała umieszczamy mikro-lampę rentgenowską wysyłającą promieniowanie, podczas gdy po drugiej stronie znajduje się specjalny czujnik, który mierzy jak dużą dawkę wysłanego promieniowania pochłonęły kości. Na tej podstawie komputer oblicza zawartość minerałów w badanej kości. Istnieją aparaty do pomiarów obwodowych zwane popularnie jako "małe" oraz do pomiaru całego ciała tzw. "duże" pozwalające na pomiar w dowolnym miejscu ciała. Współcześnie za "złoty standard" przyjmuje się pomiar metodą DXA w kręgosłupie i szyjce kości udowej. Pomiary w obrębie przedramienia są zgodne z badaniami szyjki kości udowej i kręgosłupa 80-90 %.
Aparat na wydruku podaje bezwzględne wartości gęstości mineralnej kości w g/cm2 (BMD- Bone Mineral Density). By umożliwić lekarzowi interpretację wyniku wartości te są porównane do grupy kontrolnej w formie procentu oraz wskaźników "T" i "Z-score". Odpowiedni program komputerowy porównuje wyniki badanego chorego do grupy kontrolnej w tym samym wieku co badany (wskaźnik Z-score) oraz do grupy kontrolnej w wieku 30-40lat (T-score). To ostatnie porównanie jest szczególnie cenne bowiem mówi nam ile badany stracił kości w stosunku do masy szczytowej kości jaka miał w wieku 30-40lat.
Światowa Organizacja Zdrowia opracowała zasady rozpoznawania osteoporozy na podstawie wskaźników "T" i "Z-score". Na tej podstawie rozpoznajemy następujące kategorie diagnostyczne:
Rozpoznanie wartość wskaźnika
Norma: do -1
Osteopenia: -1 do -2,5
Osteoporoza poniżej -2,5
Ciężka osteoporoza poniżej - 2,5 oraz złamania
Termin "osteopenia" oznacza obniżenie masy kostnej stanowiącej zagrożenie osteoporozą. Osteoporoza stwierdzona w badaniu densytometrycznym wymaga natomiast uzupełnienia badaniami biochemicznymi i rentgenowskimi.
Przykład badania densytometrycznego przedramienia z zastosowaniem aparatu "obwodowego - małego" ilustruje rys. 10 a uzyskany wydruk wraz z wynikami rys. 10a.
Badanie densytometryczne szyjki kości udowej aparatem "całego ciała" przedstawia rys.11.
Analizy krwi i moczu
Analizy krwi i moczu pozwalają na wykluczenie innych chorób, które mogą być przyczyną osteoporozy oraz określić metabolizm naszych kości. W krwi oznaczamy najczęściej: OB, poziom hemoglobiny, liczbę czerwonych i białych ciałek oraz różnych komórek. Ponadto oznaczamy składniki biochemiczne jak: poziom wapnia, fosforu, fosfatazy kwaśniej i alkalicznej oraz poziom kreatyniny. W moczu obok badań podstawowych, oznaczamy poziom wapnia, fosforu i kretyni. Ostatnie lata przyniosły możliwość oznaczania tzw. markerów kostnych. Są to produkty biochemiczne powstające w krwi i moczu podczas tworzenia lub niszczenia kości. Ich oznaczenie pozwala bardzo precyzyjnie określić czy metabolizm kości jest w równowadze, czy też przeważa niszczenie kości. Są one bardziej czułym wskaźnikiem osteoporozy niż badanie densytometryczne. Na ich podstawie możemy dokładnie określić czy stosowane przez nas leczenie jest skuteczne, czy też nie. Niestety oznaczenia te są dość drogie.
Badanie radiologiczne
Historia badania radiologicznego liczy sobie ponad 100 lat od odkrycia tego zjawiska przez Rentgena w 1895 roku. Promienie rentgenowskie przenikają przez nasze ciało a ich osłabienie jest tym większe im większą masę minerałów napotyka na swojej drodze. Efekt ten uwidacznia klisza fotograficzna umieszczona pod ciałem badanego w światłoszczelnej kasecie. Im większe osłabienie promieniowania tym słabsza reakcja fotograficzna czyli mniejsze zaczernienie filmu. Stąd kości będą na kliszy białe a tkanki miękkie jak mięśnie czarne. Te ostanie pochłaniają promieniowanie w minimalnym stopniu.
Na radiogramie kości możemy dokładnie określić kształty kości i jej wewnętrzną strukturę. Szczególnie ważne są radiogramy odcinka piersiowego i lędźwiowego kręgosłupa, bowiem w tych miejscach najczęściej występują złamania. Na podstawie radiogramu można z całą pewnością powiedzieć, czy nastąpiło złamanie kręgosłupa. Nierzadko stwierdzenie złamania jest zaskoczeniem dla badanej osoby, która dotąd nic o nim nie wiedziała. Dodatkowo wykonujemy radiogramy szyjki kości udowej i kości promieniowej, by stwierdzić, czy występują w nich zaburzenia struktury.
Badanie radiologiczne jest zatem niezbędne w rozpoznawaniu osteoporozy. Stwierdzenie złamania dowodzi ciężkości osteoporozy natomiast wykazanie braku złamania, np. po leczeniu lub w trakcie leczenia dowodzi jego skuteczności. Celem leczenia osteoporozy jest uniknięcie złamania a nie zwiększenie gęstości mineralnej kości, jakkolwiek zwiększenie gęstości mineralnej kości zmniejsza ryzyko złamań.
Badanie radiologiczne jeśli nie wykryło złamania nie upoważnia do rozpoznania osteoporozy. Radiogram uwidacznia dopiero 40 procentowy (40 %) ubytek minerałów. Natomiast nawet w obecności braku złamania dostarcza lekarzowi cennych informacji do odróżnienia innych schorzeń powodujących zmniejszenie gęstości mineralnej kości.
wstecz
do góry