Krakowskie Centrum Medyczne, Krakow

Jak powstaje osteoporoza?

Nazwa "osteoporoza" pochodzi z języka greckiego. Ostéon - oznacza kość, a póros - dziurę, otwór. W osteoporozie kość staje się bardziej porowata, zrzeszotniała i krucha. Kości zdrowego człowieka są bardzo wytrzymałe mechanicznie i łamią się dopiero pod wpływem dużych sił jakie występują np. podczas zderzenia samochodów. Kość chorego z osteoporozą, kość osteoporotyczna jest tak osłabiona, że łamie się przy banalnym zdawałoby się upadku w domu, a nawet i bez urazu, podczas normalnego spaceru. Osteoporozę nazywamy "cichym złodziejem". Osoba narażona nie wie, że ta choroba "okrada" ją z minerałów. O stratach dowiaduje się późno, kiedy ubytek kości jest już bardzo duży. Niestety, dość często pierwszym sygnałem choroby jest właśnie złamanie, które jest nieodłączną cechą osteoporozy.

Osteoporoza jest chorobą społeczną, obejmuje miliony ludzi na całym świecie. W USA choruje na nią 25.000 000 osób, które doznają 1.500 000 złamań rocznie. Szacuje się, że w Polsce choruje na osteoporozę ok. 3.000.000. Dokładne dane dla całego kraju nie są znane ale wiemy już, że w rejonie Krakowa na osteoporozę choruje 33,1 % kobiet w wieku powyżej 50 lat.

Osteoporoza pojawia się wtedy, gdy procesy niszczenia kości przeważają nad jej budową. Po osiągnięciu masy szczytowej w ok. 30 roku życia następuje stabilizacja metabolizmu naszych kości. Procesy tworzenia i niszczenia kości są w równowadze. Po 40 roku życia słabnie tworzenie kości i zaczyna przeważać niszczenie, przeważają komórki niszczące kość. Zaczynamy nieuchronnie tracić masę kostną. Jest to proces normalny starzenia się tak, jak przybywanie zmarszczek na twarzy czy wypadanie włosów. Tracimy w ten sposób ok. 0,5 - 1,0 % minerałów rocznie. Natomiast w osteoporozie ubytek kości jest znacznie większy, osiąga 2 - 5 % rocznie i więcej.

Zmniejszanie się zawartości minerałów w kości nie daje z początku żadnych reakcji w organizmie. Bóle pojawiają się dopiero na skutek deformacji lub złamania kręgosłupa. Nierzadko pierwszym objawem osteoporozy jest dopiero złamanie. Wiadomo, że w 80 % wytrzymałości kości zależy od zawartości minerałów. Ubytek minerałów kość toleruje do pewnego poziomu, którego przekroczenie prowadzi do złamania. Poziom ten nazywamy progiem złamania. Należy pamiętać, że wszyscy tracimy minerały. Jeśli ktoś w młodości "zbudował" sobie mocny szkielet, czyli miał wysoką masę szczytową, to jego szkielet "przetrwa" stałą utratę minerałów do końca życia. Niestety, u osób, u których masa szczytowa kości była niska, nawet niewielki ubytek może spowodować przekroczenie progu złamania. Utratę minerałów można zmierzyć badając gęstość kości za pomocą specjalnych aparatów zwanych densytometrami. Pozwalają one z dużą dokładnością zmierzyć zawartość minerałów w kości.

Komu zagraża osteoporoza?
Dlaczego jedni zapadają na osteoporozę a inni nie? Jak dowiedzieć się czy ja jestem narażona(y) czy też jestem bezpieczna(y)? Decydują o tym tak zwane czynniki ryzyka. Są to okoliczności wynikające z cech dziedzicznych i fizjologii naszego organizmu czyli czynniki wewnętrzne oraz czynniki zewnętrzne, jak odżywianie się czy styl życia. Wieloletnie badania wykazały, że najważniejszymi z nich są:
osteoporoza u matki
wątła budowa ciała
zaprzestanie miesiączkowania - (menopauza) u kobiet
zaawansowany wiek
niedobór wapnia w diecie
brak wysiłku fizycznego
palenie papierosów i alkoholizm
choroby i leki powodujące osteoporozę

Osteoporoza u matki
Ponad wszelką wątpliwość wykazano, że skłonność do osteoporozy dziedziczymy po matce. Jeżeli nasza mama czy babcia miała osteoporozę, to jesteśmy również na nią narażeni i to bardziej od innych. Nie oznacza to, że sprawa jest przesądzona bowiem dziedziczenie cech przebiega niezwykle różnorodnie a nigdy nie jednoznacznie. Cechy genetyczne decydują w głównej mierze jaką osiągniemy masę szczytową kości, czy będziemy mieć wątłą czy też masywną budowę ciała.
Zatem istotne jest dla ciebie pytanie: czy moja matka, czy babcia miała osteoporozę? Przypomnimy sobie czy przypadkiem nie miała złamań kości jak: kości promieniowej (złamanie w ""nadgarstku") czy szyjki kości udowej (złamanie w "biodrze"). Może "kurczyła się" i znacznie garbiła na stare lata? Pamiętaj z kolei, że jeżeli u Ciebie rozpoznano osteoporozę twoje dzieci są nią bardziej narażone niż inne. Uświadomienie im tego i zadbanie, by dzięki spożyciu mleka, aktywności fizycznej i innych zaleceń osiągnęły wysoką masę szczytową kości, co uchroni je od nieszczęścia.

Wątła budowa ciała
Im bardziej masywna budowa ciała tym mniejsze zagrożenie osteoporoza. Osoby o "drobnych kościach" są zatem bardziej narażone. Za niska wagę ciała przyjmuje się zakres poniżej 57.8 kg . Spadek masy kostnej dotyczy wszystkich, ale ten sam 5 % ubytek masy kości będzie miał inne skutki u osób o drobnych kościach w porównaniu do osoby o masywnych kościach. Przy niskiej masie kości 5 % ubytek może oznaczać przekroczenie tzw. progu złamania, natomiast u osoby o masywnych kościach mamy znaczny margines bezpieczeństwa.

Zaprzestanie miesiączkowania - (menopauza) u kobiet
Zarówno pierwsza jak i ostatnia miesiączka są zwiastunami nowego okresu życia każdej kobiety. Z ostatnią miesiączką rozpoczyna się okres menopauzy, czyli bez miesiączki. Następuje to zwykle w wieku ok. 50 lat. Im wcześniej ten okres nastąpi, tym większe mogą być skutku uboczne. Jajniki zaprzestają produkować żeński hormon-estrogen, co prowadzi do zaburzenia pracy wielu narządów: w układzie krążenia, drogach rodnych oraz w kościach. Najczęstszymi dolegliwościami okresu menopauzy są: uderzenia gorąca, bóle głowy, trudności w skupieniu uwagi, depresja, problemy seksualne, zaburzenia funkcjonowania dróg moczowych. W tym trudnym okresie aż 80 % kobiet cierpi na różne dolegliwości. Większość kobiet w naszym kraju nie ma świadomości, że dolegliwości te można leczyć!
Osteoporozę występującą wskutek obniżonego poziomu estrogenów nazywamy osteoporozą pomenopauzalną. Stwierdzono, że estrogeny wpływają bezpośrednio na komórki kostne i ich brak powoduje zanik kości. W okresie menopauzy kobieta może tracić nawet 4-7 % masy kostnej rocznie. Szczególnie narażone są kobiety, które wcześnie przestały miesiączkować, to jest poniżej 45 roku życia. Ubytek masy kostnej może być szczególnie szybki po menopauzie pooperacyjnej u kobiet po zabiegach ginekologicznych, podczas których konieczne było usunięcie jajników.

Zaawansowany wiek
Proces starzenia obejmuje cały organizm. Starzeją się nasze komórki i narządy; starzeją się też nasze kości. Tracą one coraz więcej minerałów. Ubytek minerałów występuje zarówno u kobiet, jak i mężczyzn, ale u kobiet proces ten jest szybszy. Kości kobiet tracą 45-50 % swej masy kostnej, podczas gdy kości mężczyzn ok. 30 %. Sytuację kobiet pogarsza jeszcze fakt, że ich maksymalna, szczytowa masa kości jest niższa o 10-20 % w stosunku do mężczyzn. Tak więc nawet taka sama utrata masy kości rocznie spowoduje u kobiety wcześniej niż u mężczyzny takie osłabienie struktury kości, prowadzące do jej złamania. Ogromnym zagrożeniem dla kobiety jest także okres menopauzy.

Niedobór wapnia w diecie
Wapń jest podstawowym składnikiem kości. W organizmie znajduje się 1000-1500g wapnia. Praktycznie cały wapń, bo aż w 99 procent (99 %), zdeponowany jest w kościach. Jednakże jeden procent (1 %) jest niezwykle ważny dla organizmu, ponieważ zależy od niego pobudliwość komórek m.in. mięśnia sercowego. Zbyt wysoki lub zbyt niski poziom wapnia w surowicy grozi nawet śmiercią. Nasz organizm jest przed tym doskonale zabezpieczony i jakiekolwiek zmiany w poziomie wapnia są natychmiast regulowane. Jeśli poziom wapnia we krwi zbytnio się podnosi, komórki kostne błyskawicznie "zamurowują" go w kościach pod wpływem kalcytoniny (produkowanej przez komórki C tarczycy). Natomiast zbyt niski poziom powoduje uwalnianie wapnia z kości do krwi. Proces ten stymuluje parathormon, produkowany przez przytarczyce. W przemianach tych również istotną rolę odgrywa witamina D oraz hormony płciowe - estrogeny.

Wapń spożywamy wraz z pokarmami, głównie z mlekiem. Dzienne zapotrzebowanie wapnia wynosi u kobiety w okresie menopauzy ok. 1500g, co odpowiada ok. 1 litra mleka. Spożycie wapnia w Polsce należy niestety do najniższych w świecie i wynosi zaledwie 500mg; natomiast, należymy do społeczności o bardzo wysokim spożyciu alkoholu i paleniu papierosów a to przyczynia się do powstawania osteoporozy! Odpowiednie spożycie wapnia jest ważne u dzieci, gdyż dzięki temu ich organizm może zbudować mocny szkielet i osiągnąć w wieku ok. 25-35 lat wysoką szczytową masę kości. Dieta pozbawiona wapnia doprowadza do obniżania się jego poziomu w surowicy krwi a to kolejno zmusza organizm do uwalniania wapnia z kości poprzez zmniejszanie jej masy. Utrzymywanie się tego procesu przez kilka lat jest jedną z przyczyn osteoporozy.

Brak wysiłku fizycznego
Najsilniejszym regulatorem pracy komórek kostnych jest fizyczne, bezpośrednie obciążanie kończyn. Komórki kostne "są wrażliwe" na obciążenia mechaniczne i pod wpływem naprężeń budują kość, by im sprostać. Natomiast brak obciążeń, mało ruchu, jak np. długotrwałe leżenie w łóżku powoduje niszczenie kości. Kość jest dostosowana do znoszenia obciążeń mechanicznych. Im więcej ćwiczeń tym, mocniejsze kości. Brak ruchu powoduje nieodwołalnie ich zanik. Ruchu nie da się zastąpić żadnymi lekami natomiast ruch może zastąpić wiele z nich. Konieczny jest codzienny, bodaj godzinny spacer lub kwadrans intensywnych ćwiczeń fizycznych.

Palenie tytoniu i alkoholizm
Palenie tytoniu i picie alkoholu wpływają toksycznie na komórki kostne, które pod ich wpływem produkują mniej tkanki kostnej doprowadzając do osteoporozy.

Choroby i leki powodujące osteoporozę
Osteoporoza może powstać w przebiegu innych chorób lub też być skutkiem ubocznego działania leków. Po pierwsze będzie się ona pojawiać przy zaburzeniach hormonów regulujących gospodarkę wapniową ustroju takich jak: nadczynność przytarczyc i tarczycy. Różnego rodzaju mechanizmy powodują powstawanie osteoporozy u chorych w przebiegu: niewydolności nerek, schorzeń wątroby, zaburzeń przewodu pokarmowego, cukrzycy i reumatoidalnego zapalenia stawów. Wieloletnie podawanie leków steroidowych (Encorton, Prednisolon), jak to ma miejsce w leczeniu astmy lub leków przeciwpadaczkowych może powodować osteoporozę.

Bóle w osteoporozie
Ból jest sygnałem ostrzegawczym, że coś w naszym organizmie źle funkcjonuje. Zmusza nas do szukania pomocy u lekarza. Wielu chorych, których "bolą kości" lub kręgosłup martwi się, że ma osteoporozę. Niestety, w osteoporozie zwykle tak nie jest. Przez całe lata ubywa nam minerałów, a my nic o tym nie wiemy, nic nie boli. Przez długi czas nasze kości znoszą zmniejszanie się ilości minerałów. Bóle pojawiają się zbyt późno. Mogą to być bóle "kostne" kości rąk i nóg oraz bóle kręgosłupa.
Zazwyczaj "bóle kości" nie są objawem osteoporozy, ale zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa lub stawów.

Bóle krzyża
Ból krzyża jest najczęstszym cierpieniem współczesnego człowieka - występują one aż u 40 % - 80 % populacji i przeważnie nie mają żadnego związku z osteoporozą. Tak częste występowanie tych dolegliwości jest wynikiem szczególnej budowy mechanicznej kręgosłupa. Zapoznanie się z nią pozwala zrozumieć powstawanie bólów krzyża jak i dolegliwości w osteoporozie. Poświęcimy jej zatem nieco uwagi.
Pionowa postawa ciała powoduje, że kręgosłup człowieka jest stale obciążany w osi ciała, od głowy w kierunku nóg. Natomiast u zwierząt kręgosłup jest jakby przęsłem opartym na dwu filarach - obręczy barkowej z kończynami przednimi i obręczy biodrowej z kończynami tylnymi. Natomiast u człowieka kręgosłup zmuszony jest pracować w bardzo niestabilnym systemie i przypomina piramidę talerzy ustawionych jeden na drugim. Poszczególne segmenty zbudowane są z trzonów kręgowych połączonych dyskami międzykręgowymi, które zapewniają elastyczność systemu. Układ ten jest stabilizowany pracą mięśni i przez cały dzień, kiedy jesteśmy w pozycji pionowej jest on stale obciążany. Niestety, dyski międzykręgowe często ulegają zwyrodnieniu i wysuwają się spomiędzy trzonów, naciskając na korzenie nerwowe. Mówimy popularnie o "wypadnięciu dysku".
Ucisk ten mogą powodować też inne zmiany zwyrodnieniowe - stawów międzykręgowych i mówimy wtedy o "artrozie" czy spondyloartrozie. Zmiany te występują najczęściej w odcinku lędźwiowym kręgosłupa, tzw. "bóle krzyża". Występują głównie na skutek zmian dyskopatycznych a rzadziej na tle osteoporozy.

Bóle kręgosłupa w odcinku piersiowym
Bóle w odcinku piersiowym, bóle opasujące są typowe dla osteoporozy. Postępujący w osteoporozie ubytek kości powoduje, że kręgi stają się "puste" w środku i zapadają się. Zmniejszanie się wysokości poszczególnych kręgów prowadzi w sumie do obniżania wzrostu oraz powstania tzw. "wdowiego garbu". Nazwa wzięła się stąd, że występuje on najczęściej u kobiet w podeszłym wieku, które przeważnie żyją dłużej niż ich mężowie. Deformacje trzonów doprowadzają do ucisku na korzenie nerwowe i powodują bóle. Często pojawia się ostry, silny ból, jest on zwykle zwiastunem złamania trzonu kręgu.
U wielu chorych dolegliwości mogą być następstwem zarówno zmian osteoporotycznych, jak i zwyrodnieniowych. Bóle osteoporotyczne występują najczęściej w odcinku piersiowym - między łopatkami. Zaś pochodzące ze zmian zwyrodnieniowych - bóle krzyża występują najczęściej w dolnym odcinku lędźwiowym. Tylko lekarz na podstawie badania klinicznego i radiogramów może rozstrzygnąć, co jest przyczyną bólów u danego chorego.

Złamania w osteoporozie
Złamania są nieodłączną i pewną cechą osteoporozy. Ubytek minerałów stopniowo osłabia kości. Stają się coraz słabsze. W pewnym momencie ubytek kości jest tak duży, że przekracza tzw. próg złamania. Przekroczenie progu zależy przede wszystkim od stanu wyjściowego - jakie kości mieliśmy przez chorobą. Jeżeli były to grube zdrowe kości, czyli mieliśmy wysoką masę szczytową to mamy duży zapas masy kostnej i nawet jej znaczna utrata nie doprowadzi do złamania. Przeciwnie, u osób z niską masą kości margines bezpieczeństwa jest bardzo mały. Nawet po niewielkim ubytku może dojść do złamania. Osteoporoza trwa zazwyczaj wiele lat, zanim doprowadzi do złamania.
Najczęściej złamaniom ulegają: kręgosłup, kość promieniowa, żebra, kostki, miednica, kość ramienna. Złamania kręgosłupa mogą następować powoli, niezauważalnie lub też nagle po minimalnym upadku np na pośladki. Często występują bez żadnego urazu nawet po kichnięciu. O większości złamań krgosłupa chorzy dowiadują się przypadkiem po wykonaniu badania rentgenowskiego. Aż 65 % z nich dokonuje się bez dolegliwości bólowych. Złamanie kregosłupa stwierdza się u co 4 kobiety po 50 roku życia i co 2 po 80 roku życia. Osteoporotyczne złamania kręgosłupa nie są groźne i nie grożą kalectwem. Zawsze zrastają się pozostawiając, niestety deformacje. Wielopoziomowe złamania doprowadzają do powstania typowej deformacji "wdowiego garbu" oraz zmniejszanie się wzrostu (rys.2).
Złamań osteoporotycznych kręgosłupa nie należy mylić ze złamaniami urazowymi kręgosłupa, do których dochodzi w wypadkach samochodowych lub przy upadku z dużej wysokości. Złamania urazowe są niebezpieczne, mogą grozić uszkodzeniem rdzenia kręgowego i porażeniem kończyn.





Kolejnym miejscem złamań jest nadgarstek (kość promieniowa). Powtarza się tu od dziesiątków lat ta sama historia o starszej pani, którą zaskoczyło oblodzenie chodnika, najczęściej na początku grudnia. Wskutek poślizgnięcia, upada podpierając się ręką. Radiogram uwidacznia złamanie kości promieniowej zwane przez lekarzy "złamaniem w miejscu typowym". Zwykle konieczne jest nastawienie złamania i unieruchomienie w opatrunku gipsowym na ok. 4 tyg. Złamania kości promieniowej, podobnie jak kości ramiennej (bark) są bolesne, ale w praktyce zawsze się zrastają i kończą się pomyślnie.

Tragedią jest złamanie szyjki kości udowej. Statystyki na całym świecie wykazują, że skutkiem powikłań po takich złamaniach umiera w ciągu roku co 5 osoba, a z tych, które przeżyją, co druga staje się niesprawna i wymaga stałej pomocy osób drugich. Wykazano również z całą pewnością, że w złamaniach szyjki kości udowej szansą przeżycia chorych, niezależnie od wieku, jest szybka operacja i "postawienie na nogi". Operowaliśmy z dobrym rezultatem nawet chore 100-letnie. Zależnie od wieku chorej i rodzaju złamania chirurg zaproponuje zespolenie złamania odpowiednią blaszką lub prętami albo zasugeruje implantację sztucznego stawu biodrowego. Alternatywą operacji jest leczenie wyciągiem przez okres 6 tyg. Trzeba być bardzo zdrowym, żeby wytrzymać unieruchomienie w łóżku przez tak długi okres, bez zapalenia płuc i odleżyn! Lekarze w Polsce i na całym świecie są jednego zdania - najlepszym wyjściem w złamaniach szyjki kości udowej jest leczenie operacyjne i szybka rehabilitacja ruchowa.